ΣΕΙΡΑ ΜΕΓΑΛΟΙ ΔΙΑΝΟΗΤΕΣ: ΖΑΚ ΛΑΚΑΝ

Ο Ζακ Λακάν ήταν Γάλλος ψυχαναλυτής και δάσκαλος που έζησε και εργάστηκε στο Παρίσι τον 20ό αιώνα. Έγραψε πολύ λίγα, αλλά άσκησε τεράστια επιρροή στην πρακτική της ψυχανάλυσης καθώς και στις αντιλήψεις μας, μεταξύ άλλων, για την ταυτότητα, την ηθική και την κοινωνική ζωή. Ο Λακάν, επιπλέον του μάλλον μικρού γραπτού έργου του, το μεγαλύτερο μέρος του οποίου έχει συγκεντρωθεί σε δύο τόμους (Écrits, που σημαίνει «Άλλα Γραπτά», και Autre Écrits, που σημαίνει «Άλλα Γραπτά»), διοργάνωνε τακτικά διαλέξεις (που αναφέρονται ως Σεμινάρια), οι οποίες απομαγνητοφωνήθηκαν και άρχισαν, από το 1975, να δημοσιεύονται στα γαλλικά και στη συνέχεια σε άλλες γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των αγγλικών. Τόσο το γραπτό έργο όσο και οι πρωτότυπες προφορικές διαλέξεις είναι πυκνά κείμενα και εξαιρετικά απαιτητικά στην ανάγνωσή τους. Το γραπτό του έργο ειδικότερα είναι τόσο δύσκολο, που οδήγησε κάποιους να υποθέσουν ότι ο Λακάν απλώς δεν ήταν πολύ καλός στον γραπτό λόγο. Άλλοι έχουν υποστηρίξει ότι ήταν εσκεμμένα ασαφής. Οι διαλέξεις είναι μάλλον λιγότερο πυκνές από τα κείμενα που προετοιμάστηκαν για δημοσίευση, αλλά είναι εξίσου δύσκολο να τα παρακολουθήσει κανείς λόγω της έλλειψης οποιουδήποτε στοιχείου που να προσεγγίζει την προφανή σημασιοδότηση. Ο Λακάν συχνά, στην αρχή του Σεμιναρίου, ανακοινώνει στο ακροατήριο περί τίνος πρόκειται να μιλήσει, αλλά στη συνέχεια φαίνεται να περιπλανιέται ελεύθερα από εκείνο το σημείο σε τέτοιο βαθμό, που σπάνια –αν όχι ποτέ– είναι σαφές πού πηγαίνει ή πώς κάθε εκτυλισσόμενο μέρος της διάλεξης σχετίζεται με αυτό που προηγήθηκε ή με αυτό που έπεται. Το γεγονός, ωστόσο, ότι τόσο πολλοί παραμένουν σαγηνευμένοι από το έργο του Λακάν και ότι η επιρροή του στη σκέψη του 20ού και τώρα του 21ου αιώνα παραμένει τεράστια υποδηλώνει πως, όποιος και αν είναι ο λόγος για την ιδιότυπη δυσκολία του έργου του, κάτι σημαντικό υπάρχει σε αυτό. Υπάρχει μια εύλογη εξήγηση για τη δυσκολία που εμφανίζει η ανάγνωση του έργου του Λακάν, την οποία αξίζει να εξετάσουμε εξαρχής. Οι ιδέες που προσπαθεί να παρουσιάσει ο Λακάν δεν είναι οι ίδιες απλές. Δεν είναι μόνο δυνητικά προκλητικές λόγω της καινοτομίας τους, αλλά επίσης υπάρχει ο κίνδυνος να παρερμηνευτούν και να συσχετιστούν με ήδη αποδεκτές ή γνωστές ιδέες. Σίγουρα όμως δεν είναι αυτός ο σκοπός του Λακάν. Είναι, ωστόσο, ένας σκοπός που αξίζει να εξετάσουμε, ιδίως στο πλαίσιο αυτού του βιβλίου. Κάθε φορά που συναντάμε, για παράδειγμα, έναν νέο τρόπο με τον οποίο προσπαθούμε να αντιληφθούμε τη θέση μας στον κόσμο, πρέπει κάπως να εντάξουμε την ιδέα αυτή στις ήδη υπάρχουσες ιδέες μας για τη σχέση μας με τον κόσμο ή σε συσχετισμό με αυτές. Προφανώς, όσο πιο εύκολα μια ιδέα ταιριάζει με τις παλιές μας ιδέες, τόσο λιγότερο νέα μοιάζει. Ίσως να είναι μια καινούργια ιδέα για εμάς, αλλά το γεγονός ότι μπορεί να ταιριάξει άνετα με τις παλαιότερες ιδέες μας θα υποδήλωνε ότι αυτή η νεότερη ιδέα δεν αμφισβητεί πραγματικά τις παλαιότερες ιδέες μας. Κατά μία έννοια, οι παλαιότερες ιδέες έχουν ήδη ανοίξει τον δρόμο γι’ αυτήν. Η ίδια η ιδέα μάς λέει κάτι νέο, αλλά συμμορφώνεται με τη γενική αντίληψη που έχουμε για τον εαυτό μας, τον κόσμο και τη σχέση μας με τον κόσμο. Όσο πιο αυθεντικά νέα είναι μια ιδέα, τόσο πιο δύσκολο είναι να την αποδεχτούμε. Αυτό συμβαίνει –εν μέρει τουλάχιστον– επειδή αμφισβητεί ορισμένες από τις παλαιότερες αντιλήψεις στις οποίες έχουμε βασιστεί. Τέτοιες νέες ιδέες απαιτούν συχνά ένα νέο λεξιλόγιο για να μπορέσουμε να μεταδώσουμε τις πτυχές εκείνες για τις οποίες δεν υπήρχαν προηγουμένως έννοιες, ούτε λέξεις. Άλλες φορές, οι νέες ιδέες είναι δυνατό να παρουσιαστούν αν χρησιμοποιήσουμε νέους συνδυασμούς ήδη υπαρχουσών λέξεων ή υπάρχουσες λέξεις που φαίνεται να χρησιμοποιούνται με διαφορετική σημασία.